Türkiye’de turunçgiller denince akla hemen Akdeniz ve Ege bölgeleri gelse de Rize’de mandalina yetişiyor. Üstelik şimdi Antalya’da da ‘Rize Mandalinası’ yetiştirilecek.
Karadeniz’in kendine has iklim özelliklerine sahip ili Rize, dünyaca ünlü çayıyla bilinse de aslında çok farklı tarım ürünleri yetiştiriliyor. Fındık, mısır, fasulye, patates ve kendine has tütünü yanında, son yıllarda kivi, cennet hurması, kapari gibi bitkiler de ilde yetiştirilmeye başlandı. Ancak mandalina da 100 yıldan fazla bir zamandır Rize’nin tarım ürünleri arasında.
Rize’de mandalina yetiştiriciliği 1924 yılında başladı. Uzakdoğu’dan getirilen satsuma cinsi mandalinalar, nemli ve ılıman iklime uyum sağladı. Çay’dan önce bölgenin en önemli geçim kaynağı oldu. Ancak çayın çok öne çıkmasıyla zamanla geri plana düştü. Hatta bir çok insan, Rize’nin önemli bir mandalina şehri olduğunu bile unuttu.
Bakanlık-üniversite iş birliğiyle canlandı
Yapılan bir bilimsel çalışma ise işin yönünü tekrar değiştirdi. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) ile Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi (RTEÜ) Ziraat Fakültesi işbirliği ile mandalina ıslah çalışmaları başlatıldı. 10 yıl süren seleksiyon ıslahı çalışmaları sonucunda 9 yeni mandalina çeşidi geliştirilerek tescil edildi. Bu tescilli mandalinaların isimleri ise RTEÜ Yıldızı, Rizem, Pazarın Yıldızı, Senem, İyiderem, Derepazarım, Kuzey Yıldızı, Erten (Ali Rıza) ve Derin (Zihni) olarak belirlendi.
Geç dönemde olgunlaşıyor
Geliştirilen çeşitlerin 3’ü erken, 3’ü orta ve 3’ü geç dönemde olgunlaşma özelliği taşıyor. Özellikle geç olgunlaşan çeşitlerin meyvelerini mart ayına kadar ağaç üzerinde koruyabilmesi, Türkiye’de mandalina hasat ve pazarlama sezonunun uzatılması anlamına geliyor. Yani Türkiye’de daha uzun süreler boyunca mandalina yetiştirmek, iç pazara ve ihracata yönlendirmek mümkün olacak.
Antalya’ya taşınıyor
Üniversite tarafından geliştirilen 9 tescilli mandalina, TAGEM tarafından farklı iklim koşullarında da test edilecek. Proje kapsamındaki en önemli adım, Antalya. Burada bulunan Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü bünyesinde çeşitli türlerin denemesi yapılmaya başlandı. Eğer Rize Mandalinası türleri Antalya’ya uyum sağlarsa, burada da yetiştirilecek. Böylece Antalya’dan dünyaya gönderilen mandalina, daha uzun aylar boyunca üretilebilecek.
Üretim ve pazarlama sezonu uzayacak
RTEÜ Öğretim Üyesi Prof. Dr. Keziban YAZICI, projeye ilişkin şunları söylüyor:
“Rize mandalinası, bölgemizin önemli yerel genetik kaynaklarından biri. Yaklaşık on yıl boyunca yürüttüğümüz seleksiyon ıslahı çalışmaları sonucunda farklı olgunlaşma dönemlerine sahip çeşitler geliştirmeyi ve tescil ettirmeyi başardık. Bu ürünler, mandalina üretim ve pazarlama açısından avantaj sağlayacak. Antalya koşullarındaki performansı bilimsel olarak ortaya koyacağız. Amacımız, Rize’nin yerel genetik kaynaklarından geliştirdiğimiz çeşitleri farklı yetiştiricilik bölgelerinde de değerlendirmek.”
Merkez ve ilçelerde çalışıldı
Mandalina, Ekim-Şubat ayları arasında üretimi yapılan bir meyve. Ancak yeni türlerle bu süre uzayacak. Hedef, eylül ayından, mart hatta nisan ayına kadar ürün yetiştirebilmek. Bu amaçla 2013’te başlayan, Rize merkez yanında İyidere, Fındıklı gibi ilçelere de yayılan çalışmalarda, köyler taranarak en iyi mandalina klonları belirlendi. Fidanların erkencilik, geççilik, ağaç ve meyve özelliklerine göre 110 farklı kritere bakıldı. 2023’de saha çalışması tamamlanarak tescil başvuruları geldi. Rize Mandalinası, ekim ayının ikinci haftasında yapılan Rize Gastronomi Günleri’nde de tanıtıldı. Prof. Yazıcı, “Rize, mandalinasına sahip çıktı.” yorumunu yapıyor.
